سخنى حكايت شده است . اعتقاد درست در اين باره ديدگاه شيعه و اكثريت مسلمانان است كه اسراء را روحانى و جسمانى با هم مىدانند . در خصوص معراج نيز اكثريت عقيده دارند كه آن نيز روحانى و جسمانى با هم بوده است . چند نكته را در اين باره بيان مىكنيم ؛ أ . در خصوص روايت عايشه ، قسطلانى پاسخ داده كه وى از روى مشاهده سخن نگفته است ، زيرا در آن زمان ، نه همسر پيامبر ( ص ) بود و نه در سنّى كه چنين مسائلى را حفظ كند . شايد هم با توجّه به اختلاف مورّخان دربارهء زمان اسراء ، ممكن است ، عايشه هنوز متولد نشده بود . « 1 » دربارهء وضعيت معاويه پيش از اين در مباحث مقدماتى سخن گفتيم . ب . خداوند سبحان مىفرمايد : سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى . « 2 » منزّه است خدايى كه بنده‌اش را شبانگاهى از مسجد الحرام به سوى مسجد الاقصى سير داد . در سورهء نجم نيز اگر آيات را ناظر به معراج بدانيم و ضمير را به پيامبر اكرم ( ص ) بازگشت دهيم نه به جبرئيل ؛ آمده است ؛ فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى ، فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى . « 3 » تا ( فاصله‌اش ) به قدر ( طول ) دو ( انتهاى ) كمان يا نزديك‌تر شد ؛ آن‌گاه به بنده‌اش آنچه را بايد وحى كند ، وحى فرمود . مىدانيم كه واژهء عبد به روح و جسم با هم به كار مىرود . حال اگر اسراء در خواب بود ، مىبايست بگويد : « روح عبده » . چنان كه در آيهء : ما زاغَ الْبَصَرُ وَ

--> ( 1 ) . المواهب اللدنيه ، 2 / 2 . ( 2 ) . اسراء ( 17 ) : 1 . ( 3 ) . نجم ( 53 ) : 9 - 10 .